Bank centralny

W całym systemie bankowym, ale również w całym systemie finansowym państwa, główną rolę odgrywa bank centralny. Bank centralny wykształcił się historycznie z banków biletowych (emisyj­nych). Najstarszy, Bank Szwedzki, otrzymał od państwa przwilej wypuszczania biletów bankowych (wymienialnych na kruszec — srebro lub złoto) w 1657 roku, zaś Bank Anglii w 1694 roku. Bank Polski, który emitował banknoty, powołano w Królestwie Polskim w 1828 roku. W Polsce od 1989 roku bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski (NBP). Bank centralny spełnia trzy funkcje: banku emisyjnego, banku banków, banku państwa. Realizując te funkcje, bank centralny prowadzi politykę pieniężną, której jednym z głównych zadań jest stabilizacja siły nabywczej pieniądza. Bank centralny jest bankiem emisyjnym, co oznacza, że jedynie on ma przywiłej emitowania znaków pieniężnych (pieniądza papierowego i bilonu). Monopol ten dotyczy emisji pieniądza, organizowania jego obiegu, regulowania podaży pieniądza gotówkowego i bezgotówkowego w gospodarce. Bank centralny jest bankiem banków. Oznacza to, że na rachunkach w tym banku utrzymywane są rezerwy pozostałych banków oraz że bank centralny jest źródłem rezerwy kredytowej (jest ostatnią instancją kredytową dla wszystkich banków). Może oddziaływać na rozmiary akcji kredytowej banków oraz na wielkość kreacji pieniądza bezgotówkowego. Bank centralny realizuje tę funkcję m.in. przez kształtowanie tzw. rezerw obowiązkowych, refinansowanie banków, operacje otwartego rynku. Funkcja ta wykonywana jest na rynku pieniężnym, na którym bank centralny wpływa na wielkość podaży pieniądza i na cenę kredytu w gospodarce. Bank centralny jest bankiem państwa. Jest on agentem finansowym rządu, gdyż prowadzi rachunki skarbu państwa i gromadzi dochody budżetu. Za jego pośrednictwem realizowane są wydatki budżetowe. Bank centralny administruje długiem publicznym państwa. Konstytucja RP z 1997 roku wyraźnie jednak zakazuje (art. 220 punkt 2) pokrywania deficytu budżetowego kredytem z banku centralnego. Ponadto bank centralny obsługuje i organizuje płatności zagraniczne oraz administruje rezerwami dewizowymi. Dba o siłę nabywczą waluty krajowej na rynku krajowym i rynkach zagranicznych, stabilizuje przyjęty kurs wymiany waluty krajowej w stosunku do innych walut. Jako władza monetarna kraju, bank centralny realizuje interesy państwa w zakresie współpracy z międzynarodowymi instytucjami bankowymi i bankami zagranicznymi. To, że bank centralny pełni funkcję banku państwa, nie oznacza, że rząd wpływa bezpośrednio na jego działania. Rząd jednak może i powinien współ­pracować z bankiem centralnym. Praktyka pokazuje, że aby skutecznie osiągać swoje cele i wypełniać swoje funkcje, bank centralny musi mieć dużą samodziel­ność w stosunku do władz państwowych. Banki centralne dysponują szeroką gamą instrumentów, za pomocą których wykonują swoje funkcje. Bank centralny może stosować bezpośrednie nakazy i zakazy oraz instrumenty interwencji rynkowej. Do nakazów i zakazów należą: określanie stopy rezerwy obowiązkowej, a także ustalanie limitów kredytowych dla poszczególnych banków. Limity są instrumentem bezpośredniego zarządzania zdolnością kredytową banków i mogą być używane w szczególnych warunkach, np. kiedy rynek pieniężny i kapitałowy nie jest w pełni wykształcony. Do instrumentów interwencji rynkowej należą operacje otwartego rynku, operacje refinansowania banków, interwencje dewizowe. Rezerwy obowiązkowe mają na celu regulowanie potencjału kredytowego banków komercyjnych. Podstawą, od której oblicza się rezerwę obowiązkową, są wkłady przedsiębiorstw i gospodarstw domowych w bankach komercyjnych. Bank centralny ustala stopę rezerwy obowiązkowej (w %)„ która określa, jaka część tych wkładów powinna znaleźć się na jego rachunku. Podwyższając lub obniżając stopę rezerw, bank centralny powoduje zmniejszenie lub zwiększenie wolnych rezerw banków komercyjnych. Wpływa to na rozmiary kreacji pieniądza. Stopy rezerw obowiązkowych są zwykle zróżnicowane w zależności od rodzaju wkładów. Wyższą stopę na ogół ustala się dla wkładów bieżących (a yista), a niższą dla wkładów terminowych. Środki na rachunkach obowiązkowej rezerwy nie są oprocentowane, natomiast w przypadku nieodprowadzenia rezerwy bank komer­cyjny musi zapłacić karne odsetki. Operacje otwartego rynku polegają na zakupie bądź sprzedaży przez bank centralny krótkoterminowych papierów wartościowych (przeważnie państwowych weksli skarbowych) na rynku pieniężnym. Zakup papierów wartościowych przez bank centralny zwiększa podaż pienią­dza: mogą się wówczas zwiększyć rozmiary akcji kredytowej banków komercyj­nych, które sprzedają papiery i ich rezerwy pieniężne wzrastają. Jeżeli bank centralny sprzedaje papiery wartościowe bankom komercyjnym, to płynność systemu bankowego maleje i zmniejsza się podaż pieniądza. Refinansowanie banków przez bank centralny polega na udzielaniu kredytów bankom komercyjnym. Podstawowe formy refinansowania banków to: redyskonto weksli oraz kredyt lombardowy (pod zastaw określonych papierów wartościo­wych). Redyskonto weksli prowadzone jest na zasadach określonych przez bank centralny. Określa on poziom stopy redyskontowej oraz tzw. kontyngenty redys­konta i wymagania jakościowe w stosunku do przedstawianych weksli. Stopa redyskontowa jest uważana za najważniejszą stopę procentową w gos­podarce. Podwyższenie lub obniżenie tej stopy to sygnał banku centralnego, ujawniający intencje jego polityki pieniężnej. Na przykład podwyższenie stopy redyskontowej oznacza wyższą cenę kredytu w banku centralnym, co powinno oddziaływać restrykcyjnie na całość akcji kredytowej systemu bankowego. Banki komercyjne po pewnym czasie też podnoszą swoje stopy procentowe: wzrasta cena kredytu, ale również oprocentowanie depozytów. Zmiana stopy procentowej ma wielostronny wpływ na gospodarkę, ale zawsze oznacza konieczność przeprowadzania nowego rachunku ekonomicznego rentowności przedsięwzięć finansowanych za pomocą kredytu. Kredyt lombardowy jest udzielany bankom pod zastaw niektórych papierów wartościowych (obligacji, weksli skarbowych i weksli przedsiębiorstw) i ma na celu udzielenie przejściowej pomocy bankom, które znalazły się w trudnej sytuacji. Stopa lombardowa (cena tego kredytu) jest ustalana przez bank centralny na nieco wyższym poziomie niż stopa redyskontowa. Kredyt lombardowy to ostateczność dla banku komercyjnego. Bank centralny może wykorzystywać przedstawione instrumenty komplek­sowo, prowadząc politykę restrykcyjną bądź ekspansywną. Polityka restrykcyj­na polega na podwyższaniu stopy redyskontowej i lombardowej, sprzedaży papierów wartościowych na otwartym rynku oraz podnoszeniu stopy rezerw obowiązkowych. Działania te zmniejszają płynność systemu bankowego, ograni­czają podaż pieniądza i czynią go trudniej dostępnym (wzrasta cena kredytu). Prowadząc politykę ekspansywną bank centralny dąży do zwiększenia płynności systemu bankowego, zwiększenia podaży pieniądza i uczynienia go łatwiej dostęp­nym (spada cena kredytu). Mówiąc o oddziaływaniu banku centralnego na podaż pieniądza, należy również wspomnieć o kształtowaniu kursu walutowego. W sferze polityki kurso­wej banku centralnego należy wyróżnić interwencje dewizowe stosowane do obrony stabilności kursu waluty krajowej wobec walut zagranicznych. Bank stara się, aby wahania kursu na rynku nie wykraczały poza określone pasmo. Odbywa się to przez zwiększanie podaży dewiz lub „zdejmowanie” z rynku nadmiernej ilości dewiz. Za pośrednictwem tych operacji może następować zwiększanie lub zmniejszanie podaży pieniądza krajowego. Wzrost zakupu dewiz przez bank centralny zwiększa podaż pieniądza krajowego, a sprzedaż dewiz na ogół zmniej­sza podaż tego pieniądza.