Równowaga z niepełnym zatrudnieniem

Zacznijmy od możliwie najprostszego wyjaśnienia tego zjawiska w trybie analizy statycznej. Odkładamy też chwilowo na stronę zarówno handel z zagranicą, jak i ingerencję państwa w gospodarkę. Pominiemy również większość szczególnych problemów związanych z działaniem pieniądza. Mamy więc do czynienia z gos­podarką zamkniętą, w której mechanizm rynkowy działa w pełni swobodnie. Nie ma w niej inflacji. Wszystkie te, i inne jeszcze sprawy, będziemy stopniowo wprowadzali do naszej analizy. Używamy kilku następujących głównych wielkości agregatowych (wszystkie oznaczenia podawane za Keynesem). Y — łączny dochód tożsamy z produktem krajowym brutto (PKB). Dochód wydawany jest na oszczędności S i konsumpcję C. A więc Y=S+C. Proporcję podziału dochodu na te dwie części wyrażają ułamki: S C ---- i ----- Y Y Wielkości te, w terminologii Keynesa, nazywane są skłonnościami od­powiednio — do oszczędności i do konsumpcji. Jeśli więc ludzie w danym kraju oszczędzają ł/5 swoich łącznych dochodów, to mówimy, że ich skłonność do oszczędzania ma taką wartość. W tym przypadku skłonność do konsumpcji wynosi 4/5 (suma tych dwóch ułamków jest równa jedności, gdyż łącznie oszczędności i konsumpcja składają się na cały dochód). Należy pamiętać, że są to wielkości agregatowe. Z reguły skłonność do oszczędzania (i do konsumpcji) różnych grup łudzi jest niejednakowa. Jeżeli rozpatrujemy przyrosty dochodu (A Y), to ich podział będą wyrażać krańcowe skłonności do oszczędzania i do konsumpcji i. Ze wzrostem dochodu skłonność do oszczędzania często rośnie. Gdy więc przed zmianą dla całego agregatowego dochodu mogła ona wynosić 115, to z dodatkowego dochodu ludzie mogą zaoszczędzić np. 1/3 i wówczas 2/3 dochodu przeznaczyliby na konsumpcję. Te ostatnie wielkości to są właśnie krańcowe skłonności do oszczę­dzania i do konsumpcji. Decyzje o tym rozdysponowaniu dochodu podejmują wszyscy, którzy go otrzymują, czyli dochodobiorcy. Niektórzy uczestnicy życia gospodarczego (nazwijmy ich inwestorami) podejmują decyzje o zakupie rzeczowych czynników wytwórczych i dołączaniu ich do działającego w gospodarce kapitału (też w ujęciu realnym). Tę wielkość nazywamy inwestycjami I. Mowa tu więc o przyroście realnego zasobu czyn­ników rzeczowych zatrudnionych w gospodarce. Tak określonych inwestycji nie należy mylić z inwestycjami pieniężnymi, np. z zakupem papierów wartoś­ciowych. Przypomnjmy to, co mówiliśmy o zasobach i strumieniach w analizie gospodarczej (w rozdziale 1O). Łączna masa środków trwałych (budynków, maszyn i urządzeń) wraz z zapasami i produkcją w toku to zasób kapitału rzeczowego. Inwestycje to powiększenie tego zasobu, a więc strumień. Zasób trwa w czasie, strumień jest jednorazowym przyrostem w ciągu danej jednostki czasu. Inwestorzy są to przedsiębiorcy, którzy podejmują decyzje na podstawie informacji na temat przewidywanej efektywności inwestycji (spodziewanego zysku, np. z założenia nowego zakładu danego przedsiębiorstwa) oraz obecnej i przewidywanej ceny użytkowania dodatkowego kapitału, czyli stopy procen­towej. Przyjmijmy chwilowo upraszczające założenia na temat zależności między wymienionymi wielkościami. W dalszej analizie będziemy je odrzucać lub mody­fikować. Załóżmy (w pewnym przybliżeniu do rzeczywistości), że skłonności do konsumpcji i do oszczędzania są stałe (niezależne od wielkości dochodu), z czego wynika, że wielkość konsumpcji i oszczędzania rośnie proporcjonalnie do wzrostu dochodu. Oczywiście na każdym poziomie dochodu suma konsumpcji i oszczęd­ności jest mu równa. Należy zauważyć, że oszczędności mogą być ujemne (dany kraj zadłuża się za granicą) i wtedy konsumpcja przewyższa dochód (a więc produkcję krajową). Załóżmy następnie, że wielkość inwestycji nie zmienia się ze zmianą do­chodu. Jest to również uproszczenie rzeczywistości (w której takie zmiany istnieją), ma ono jednak pewne uzasadnienie. Mianowicie decyzje o inwestycjach podejmują tylko przedsiębiorcy, a nie wszyscy otrzymujący dochód, i dlatego decyzje te nie muszą koniecznie zmieniać się ze zmianą agregatowego dochodu w danym kraju. Jak już jednak powiedzieliśmy, wszystkie te uproszczenia będą stopniowo eliminowane i nasza analiza będzie się coraz bardziej komplikować zgodnie z tym, co obserwujemy w rzeczywistości. Zaczynamy jednak od ujęcia możliwie najpros­tszego. Problem, jaki mamy rozpatrzyć, składa się z dwóch elementów: równowagi, czyli zgodności między rozpatrywanymi wielkościami, i optimum, czyli pełnego i efektywnego zatrudnienia wszystkich czynników wytwórczych będących w dys­pozycji w danej gospodarce. Podobnie jak w dotychczasowych analizach, musimy rozróżnić wielkości zamierzone, czyli ex anie, i wielkości zrealizowane (fakty dokonane), czyli ex post. Problem równowagi to sprawa warunków, jakie muszą być spełnione, aby wystąpiła zgodność popytu z podażą zarówno na dobra konsumpcyjne, jak i na dobra inwestycyjne. Całość produktu krajowego składa się bowiem z tych dwóch rodzajów dóbr. W tym momencie występuje z całą wyrazistością fakt, że nasz agregatowy dochód, który utożsamiliśmy na początku z produktem krajowym brutto, jakby się rozszczepia. Jako dochód dzieli się na konsumpcję i oszczędności (C + S), jako produkt składa się z dóbr konsumpcyjnych i z dóbr inwestycyjnych (C+ D).Aby więc była równowaga, konsumpcyjna część dochodu (popyt) musi się równać masie wytworzonych dóbr konsumpcyjnych (podaż), zaoszczędzona zaś część dochodu (która w rękach przedsiębiorców określi ich popyt na czynniki wytwórcze) musi się równać masie wytworzonych dóbr inwestycyjnych (podaż), czyli S = I. Ex post te wielkości są oczywiście sobie równe. Jeśli wyłączyliśmy han­del zagraniczny, to konsumenci mogą nabyć tylko tyle dóbr konsumpcyjnych, ile ich wytworzono, masa wytworzonych dóbr inwestycyjnych określi zaś, ile w całym społeczeństwie można zaoszczędzić (czyli nie skonsumować). To drugie powinno być oczywiste, jeśli uświadomimy sobie, że mówimy o wiel­kościach realnych. Nie zajmujemy się teraz oszczędnościami w postaci np. schowanych w materacu biletów NBP, lecz o tej części dochodu całej gospodar­ki, która nie została skonsumowana, lecz dołączona do rzeczowego kapitału produkcyjnego. A więc warunkiem, który musi być spełniony, aby w całej gospodarce panowała równowaga, jest zrównanie zamierzonych oszczędności z zamierzonymi inwestycjami, czyli Se~ anie = „ex ante• Niestety wielkości te określają różni ludzie opierający swoje decyzje na różnych informacjach i preferencjach: o jednych decydują wszyscy dochodobiorcy, o drugich inwestorzy. Z kolei problem optimum polega na tym, że chodzi o tę szczególną równo­wagę, przy której nie tylko wszyscy przedsiębiorcy racjonalnie wykorzystują swoje możliwości podukcyjne, ale też zatrudnione są wszystkie dostępne w danym kraju czynniki wytwórcze. Oznacza to więc także równowagę na rynkach wszyst­kich czynników wytwórczych. W teorii keynesowskiej termin równowaga jest stosowany do sytuacji, kiedy część czynników wytwórczych (w szczególności pracy) pozostaje niewykorzy­ stana. W rozumieniu rygorystycznym jest to więc równowaga na rynkach dóbr i ewentualnie na rynkach niektórych czynników wytwórczych. Toteż należy zauważyć, że używane w tym rozdziale określenie „równowaga z niepełnym zatrudnieniem” dotyczy omawianej tu teorii i nie jest zgodne z tym, co mówiliśmy w mikroekonomii o równowadze ogólnej (rozdział li).